SPECYFIKACJE TECHNICZNE WYKONANIA
I OBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH 

ROBOTY ZIEMNE PRZY WYKONYWANIU
WYKOPÓW LINIOWYCH POD RUROCIĄGI 
W GRUNTACH KAT. MV
(Kod CPV 45111200-0)

„Budowa kanalizacji sanitarnej w ulicy Chopina w Boguszowie-Gorcach”

SPIS TREŚCI
1.	CZĘŚĆ OGÓLNA
2.	WYMAGANIA DOTYCZĄCE WŁAŚCIWOŚCI MATERIAŁÓW
3.	WYMAGANIA DOTYCZĄCE SPRZĘTU, MASZYN I NARZĘDZI
4.	WYMAGANIA DOTYCZĄCE TRANSPORTU
5.	WYMAGANIA DOTYCZĄCE WYKONANIA ROBÓT
6.	KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT
7.	WYMAGANIA DOTYCZĄCE PRZEDMIARU I OBMIARU ROBÓT
8.	SPOSÓB ODBIORU ROBÓT
9.	PODSTAWA ROZLICZENIA ROBÓT PODSTAWOWYCH, TYMCZASOWYCH I PRAC TOWARZYSZĄCYCH
10.	DOKUMENTY ODNIESIENIA Załączniki
Tabela 1 Podział gruntów na kategorie
Tabela 2 Podział gruntów pod względem wysadzinowości wg PN-S-02205

Najważniejsze oznaczenia i skróty:
ST - Specyfikacja Techniczna
SST - Szczegółowa Specyfikacja Techniczna
PZJ - Program Zabezpieczenia Jakości
WTWiO - Warunki Techniczne Wykonania i Odbioru Robót

1.	CZĘŚĆ OGÓLNA

1.1. Nazwa nadana zamówieniu przez Zamawiającego
Przedmiot ST
Przedmiotem niniejszej standardowej specyfikacji technicznej (ST) są wymagania dotyczące wykonania i odbioru wykopów otwartych dla przewodów wodociągowych i kanalizacyjnych, gazowych oraz sieci ciepłowniczych.
Postanowień zawartych w niniejszej specyfikacji nie stosuje się do wykonywania wykopów na terenach objętych szkodami górniczymi.
1.3.	Zakres stosowania ST
Standardowa specyfikacja techniczna (ST) stanowi podstawę opracowania szczegółowej specyfikacji technicznej (SST) stosowanej jako dokument przetargowy i kontraktowy, przy zlecaniu i realizacji robót wymienionych w pkt. 1.2.
Projektant sporządzający dokumentację projektową i odpowiednie szczegółowe specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych, może wprowadzać do niniejszej standardowej specyfikacji zmiany, uzupełnienia lub uściślenia, odpowiednie dla przewidzianego projektem zadania, obiektu i robót, uwzględniające wymagania Zamawiającego oraz konkretne warunki ich realizacji, które są niezbędne do określenia ich standardu i jakości.
Niniejsza specyfikacja nie ma zastosowania do robót ziemnych związanych z budową obiektów kubaturowych, kolei, dróg samochodowych, budowli wodnych i robót melioracyjnych.
1.4.	Przedmiot i zakres robót objętych ST
Roboty, których dotyczy specyfikacja, obejmują wszystkie czynności podstawowe, pomocnicze 
i towarzyszące (prace przygotowawcze) występujące przy wykonywaniu robót ziemnych związanych z budową sieci wodociągowych i kanalizacyjnych oraz sieci gazowych 
i ciepłowniczych.
1.5.	Określenia podstawowe, definicje
Określenia i pojęcia podstawowe przyjęte w niniejszej specyfikacji technicznej oznaczają:
Wykop - dół szeroko- i wąskoprzestrzenny liniowy dla fundamentów lub dla urządzeń instalacji podziemnych (rurociągów, kabli itp.) oraz miejsca rozbiórki nasypów, wałów lub hałd ziemnych.
Wykop liniowy - wykop wykonywany na wąskim lecz długim pasie terenu, którego zasadniczym wymiarem jest długość, np. przy układaniu rurociągów pod powierzchnią terenu, przy wykonywaniu torowisk linii kolejowej, ulicy lub drogi.
Wykop wąskoprzestrzenny (wykop wąski) - wykop o szerokości dna równej lub mniejszej od 1,50 m i o długości powyżej 1,50 m.
Wykop szerokoprzestrzenny (wykop szeroki) - wykop o szerokości i długości dna większej od 1,50 m.
Plantowanie terenu - wyrównanie terenu w gruncie rodzimym do zadanych w projekcie rzędnych przez ścięcie wypukłości i zasypanie zagłębień o średniej wysokości ścięć i głębokości zasypań nie przekraczającej 30 cm, przy odległości przemieszczenia mas ziemnych do 50 m 
w robotach zmechanizowanych i do 30 m w pracy ręcznej.
Rozplantowanie (odkładu lub ziemi wydobytej z wykopu lub rowu) - jest to mechaniczne lub ręczne rozmieszczenie gruntu warstwą o określonej grubości bezpośrednio przy wykonywanym wykopie.
Głębokość wykopu - odległość pionowa między dnem wykopu a powierzchnią terenu po zdjęciu warstwy ziemi urodzajnej.
Wykop płytki - wykop, którego głębokość jest mniejsza niż 1 m.
Wykop średni - wykop, którego głębokość jest zawarta w granicach od 1 do 3 m.
Wykop głęboki - wykop, którego głębokość przekracza 3 m.
Ukop - miejsce pozyskania gruntu do wykonania zasypki lub nasypów, położony w obrębie obiektu kubaturowego.
Dokop - miejsce pozyskania gruntu do wykonania zasypki wykopu fundamentowe-go lub wykonania nasypów, położone poza placem budowy.
Odkład - miejsce wbudowania lub składowania (odwiezienia) gruntów pozyskanych w czasie wykonywania wykopów, a nie wykorzystanych do budowy obiektu oraz innych prac związanych 
z tym obiektem.
Wskaźnik zagęszczenia gruntu - wielkość charakteryzująca stan zagęszczenia grun-tu, określona wg wzoru:
gdzie:
Pd
"s =	
Pds
Pd - gęstość objętościowa szkieletu zagęszczonego gruntu (Mg/m3),
Pds    - maksymalna gęstość objętościowa szkieletu gruntowego przy wilgotności
optymalnej, określona w próbie Proctora, zgodnie z PN-B-04481, służąca do oceny zagęszczenia gruntu w robotach ziemnych, badana zgodnie z normą BN-77/8931-12 (Mg/m3).
Wskaźnik różnoziarnistości - wielkość charakteryzująca zagęszczałność gruntów niespoistych, określona wg wzoru:
gdzie:
d60
U=	
d10
deo - średnica oczek sita, przez które przechodzi 60% gruntu (mm),
d-io - średnica oczek sita, przez które przechodzi 10% gruntu (mm).
Grunt budowlany - część skorupy ziemskiej mogąca współdziałać z obiektem budowlanym, stanowiąca jego element lub służąca jako tworzywo do wykonywania z niego budowli ziemnych.
Grunt naturalny - grunt, którego szkielet powstał w wyniku procesów geologicznych.
Grunt antropogeniczny - grunt nasypowy utworzony z produktów gospodarczej lub przemysłowej działalności człowieka (odpady komunalne, pyły dymnicowe, odpady
poflotacyjne itp.) w wysypiskach, zwałowiskach, budowlach ziemnych itp.
Grunt rodzimy - grunt powstały w miejscu zalegania w wyniku procesów geologicznych (wietrzenie, sedymentacja w środowisku wodnym itp.); grunty rodzime są zawsze gruntami naturalnymi.
Rozróżnia się następujące grunty rodzime:
•	skaliste,
•	nieskaliste mineralne,
•	nieskaliste organiczne.
Grunt nasypowy - grunt naturalny lub antropogeniczny powstały w wyniku działalności człowieka, np. w wysypiskach, zwałowiskach, zbiornikach osadowych, budowlach ziemnych itp.
Grunt skalisty - grunt rodzimy, lity lub spękany o nieprzesuniętych blokach (najmniejszy wymiar bloku > 10 cm), którego próbki nie wykazują zmian objętości ani nie rozpadają się (rozmakają) pod działaniem wody destylowanej i mają wytrzymałość na ściskanie Rc > 0,2 MPa.
Grunt nieskalisty - grunt rodzimy lub autogeniczny nie spełniający warunków gruntu skalistego.
Grunt spoisty - nieskalisty grunt mineralny lub organiczny, wykazujący wartość wskaźnika plastyczności lp > 1% lub wykazujący w stanie wysuszonym stałość kształtu bryłek przy naprężeniach > 0,01 MPa; minimalny wymiar bryłek nie może być przy tym mniejszy niż 10-krotny wartość maksymalnej średnicy ziaren. W stanie wilgotnym grunty spoiste wykazują cechę plastyczności.
Grunt niespoisty (sypki) - nieskalisty grunt mineralny lub organiczny nie spełniający warunków podanych dla gruntu spoistego.
Podłoże - część konstrukcyjna wykopu utrzymująca przewód między dnem wykopu a obsypką lub zasypką wstępną. W podłożu wyróżnia się górną i dolną podsypkę. W przypadku ułożenia przewodu na naturalnym dnie wykopu, dno wykopu jest dolną podsypką.
Grubość warstwy zagęszczenia - grubość kolejnej warstwy wypełnienia gruntem przed jej zagęszczeniem.
Głębokość przykrycia - pionowa odległość między wierzchem rury a powierzchnią terenu.
Strefa ułożenia przewodu - wypełnienie otoczenia przewodu obejmujące podsypkę, obsypkę 
i wstępną zasypkę.
Zasypka wstępna - warstwa wypełniającego materiału gruntowego tuż nad wierzchem rury.
Zasypka główna - Wypełnienie gruntem między górną powierzchnią zasypki wstępnej 
a powierzchnią terenu, nasypu, spodem drogi lub spodem konstrukcji torów kolejowych.

1.6. Ogólne wymagania dotyczące robót
Wykonawca robót określonych w pkt. 1.4. jest odpowiedzialny za jakość ich wykonania oraz za ich zgodność z dokumentacją projektową, SST i poleceniami Inspektora nadzoru oraz ze sztuką budowlaną. Ogólne wymagania dotyczące robót podano w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 1.5.
1.6.1. Przekazanie terenu budowy
Zamawiający w terminie określonym w dokumentach umowy przekaże Wykonawcy teren budowy wraz ze wszystkimi wymaganymi uzgodnieniami prawnymi i administracyjnymi, lokalizację i współrzędne punktów głównych obiektu oraz reperów, dziennik budowy oraz dwa egzemplarze dokumentacji projektowej i dwa komplety SST.
Na Wykonawcy spoczywa odpowiedzialność za ochronę przekazanych mu punktów pomiarowych do chwili odbioru końcowego robót. Uszkodzone lub zniszczone znaki geodezyjne Wykonawca odtworzy i utrwali na własny koszt.

1.6.2.	Zabezpieczenie terenu budowy
W czasie wykonywania robót Wykonawca dostarczy, zainstaluje i będzie obsługiwał wszystkie tymczasowe urządzenia zabezpieczające takie jak: zapory, światła ostrzegawcze, sygnały itp., zapewniając w ten sposób bezpieczeństwo pojazdów i pieszych.
Wykonawca zapewni stałe warunki widoczności w dzień i w nocy tych zapór i znaków, dla których jest to nieodzowne ze względów bezpieczeństwa.
Koszt zabezpieczenia terenu budowy nie podlega odrębnej zapłacie i przyjmuje się, że jest włączony w cenę umowną.
1.6.3.	Ochrona środowiska w czasie wykonywania robót
Wykonawca ma obowiązek znać i stosować w czasie prowadzenia robót wszelkie przepisy dotyczące ochrony środowiska naturalnego.
W okresie trwania budowy Wykonawca będzie:
a)	utrzymywać teren budowy i wykopy w stanie bez wody stojącej,
b)	podejmować wszelkie uzasadnione kroki mające na celu stosowanie się do przepisów i norm dotyczących ochrony środowiska na terenie i wokół terenu budowy oraz będzie unikać uszkodzeń lub uciążliwości dla osób lub własności społecznej i innych, a wynikających ze skażenia, hałasu lub innych przyczyn powstałych w następstwie jego sposobu działania.
Stosując się do tych wymagań, będzie miał szczególny wzgląd na:
1)	lokalizację baz, warsztatów, magazynów, składowisk, ukopów i dróg dojazdowych,
2)	środki ostrożności i zabezpieczenia przed:
3)	zanieczyszczeniem zbiorników  i  cieków wodnych  pyłami  lub substancjami toksycznymi,
4)	zanieczyszczeniem powietrza pyłami i gazami,
5)	możliwością powstania pożaru.

1.6.4.	Ochrona przeciwpożarowa
Wykonawca ma obowiązek przestrzegać przepisy i wymagania ochrony przeciwpożarowej.
Wykonawca musi utrzymywać sprawny sprzęt przeciwpożarowy, wymagany przez odpowiednie przepisy, na terenie baz produkcyjnych, w pomieszczeniach biurowych i magazynowych oraz 
w maszynach i pojazdach. Materiały łatwopalne będą składowane w sposób zgodny 
z odpowiednimi przepisami i zabezpieczone przed dostępem osób trzecich.
Wykonawca jest odpowiedzialny za wszelkie straty spowodowane pożarem wywołanym jako rezultat realizacji robót albo przez personel Wykonawcy.
1.6.5.	Materiały szkodliwe dla otoczenia
Materiały, które w sposób trwały są szkodliwe dla otoczenia, nie będą dopuszczalne do użytku.
Nie dopuszcza się użycia materiałów wywołujących szkodliwe promieniowanie o stężeniu większym od dopuszczalnego, określonego odpowiednimi przepisami.
Wszelkie materiały odpadowe użyte do robót muszą mieć aprobatę techniczną wydaną przez uprawnioną jednostkę, jednoznacznie określającą brak szkodliwego oddziaływania tych materiałów na środowisko.
Materiały, które są szkodliwe dla otoczenia tylko w czasie robót, a po zakończeniu robót ich szkodliwość zanika (np. materiały pylaste) mogą być użyte pod warunkiem przestrzegania wymagań technologicznych wbudowania. Jeżeli wymagają tego odpowiednie przepisy Zamawiający powinien otrzymać zgodę na użycie tych materiałów od właściwych organów administracji państwowej.
Jeżeli Wykonawca użył materiałów szkodliwych dla otoczenia zgodnie ze specyfikacjami, a ich użycie spowodowało jakiekolwiek zagrożenie środowiska, to konsekwencje tego poniesie Zamawiający.
1.6.6.	Ochrona własności publicznej i prywatnej
Wykonawca odpowiada za ochronę instalacji na powierzchni ziemi i za urządzenia podziemne, takie jak rurociągi, kable itp. oraz uzyska od odpowiednich władz będących właścicielami tych urządzeń potwierdzenie informacji dostarczonych mu przez Zamawiającego w ramach planu ich lokalizacji. Wykonawca zapewni właściwe oznaczenie i zabezpieczenie przed uszkodzeniem tych instalacji i urządzeń w czasie trwania budowy.
Wykonawca zobowiązany jest umieścić w swoim harmonogramie rezerwę czasową dla wszelkiego rodzaju robót, które mają być wykonane w zakresie przełożenia instalacji i urządzeń podziemnych na terenie budowy i powiadomić Inspektora nadzoru i władze lokalne o zamiarze rozpoczęcia robót. O fakcie przypadkowego uszkodzenia tych instalacji Wykonawca bezzwłocznie powiadomi Inspektora nadzoru i zainteresowane władze oraz będzie z nimi współpracował, dostarczając wszelkiej pomocy potrzebnej przy dokonywaniu napraw. Wykonawca będzie odpowiadać za wszelkie spowodowane przez jego działania uszkodzenia instalacji na powierzchni ziemi i urządzeń podziemnych wykazanych w dokumentach dostarczonych mu przez Zamawiającego.
1.6.7.	Ograniczenie obciążeń osi pojazdów
Wykonawca ma obowiązek stosować się do ustawowych ograniczeń obciążenia na oś przy transporcie materiałów i gruntu, wyposażenia na i z terenu robót. Musi uzyskać on wszelkie niezbędne zezwolenia od władz co do przewozu nietypowych wagowo ładunków.
1.6.8.	Bezpieczeństwo i higiena pracy
Podczas realizacji robót Wykonawca musi przestrzegać przepisów dotyczących bezpieczeństwa 
i higieny pracy.
W szczególności Wykonawca ma obowiązek zadbać, aby personel nie wykonywał pracy 
w warunkach niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia oraz nie spełniających odpowiednich wymagań sanitarnych.
Wykonawca zapewni i będzie utrzymywał wszelkie urządzenia zabezpieczające, socjalne oraz sprzęt i odpowiednią odzież dla ochrony życia i zdrowia osób zatrudnionych na budowie oraz dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego.
Uznaje się, że wszelkie koszty związane z wypełnieniem wymagań określonych powyżej nie podlegają odrębnej zapłacie i są uwzględnione w cenie umownej za wykonane roboty.

1.6.9. Ochrona i utrzymanie robót
Wykonawca jest odpowiedzialny za ochronę robót i za wszelkie materiały i urządzenia używane do robót od daty rozpoczęcia do daty zakończenia robót (do wydania potwierdzenia ich zakończenia przez Inspektora nadzoru).
Wykonawca będzie utrzymywać wykonane roboty w niezmienionym stanie do czasu odbioru ostatecznego. Jeśli Wykonawca w jakimkolwiek czasie zaniedba ich utrzymania, to na polecenie Inspektora nadzoru powinien rozpocząć roboty utrzymaniowe nie później niż w 24 godziny po otrzymaniu tego polecenia.
1.7. Dokumentacja robót ziemnych
Dokumentację robót ziemnych stanowią:
•	projekt budowlany, opracowany zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 03.07.2003 r. „w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz. U. z 2003 r. Nr 120, poz. 1133), dla przedmiotu zamówienia dla którego wymagane jest uzyskanie pozwolenia na budowę,
•	projekt wykonawczy w zakresie wynikającym z rozporządzenia Ministra Infrastruktury 
z 02.09.2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz. U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 z późn. Zmianami),
•	specyfikacja techniczna wykonania i odbioru robót (obligatoryjna w przypadku zamówień publicznych), sporządzona zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 02.09.2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz. U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 z późn. Zmianami),
•	dziennik budowy prowadzony zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 26 czerwca 2002 r. w sprawie dziennika budowy, montażu i rozbiórki, tablicy informacyjnej oraz ogłoszenia zawierającego dane dotyczące bezpieczeństwa pracy 
i ochrony zdrowia (Dz. U. z 2002 r. Nr 108, poz. 953 z późn. zmianami),
•	dokumenty świadczące o dopuszczeniu do obrotu i powszechnego lub jednostkowego zastosowania użytych wyrobów budowlanych, zgodnie z ustawą z 16 kwietnia 2004 r. o wyrobach budowlanych (Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 881),
•	protokoły odbiorów częściowych, końcowych i robót zanikających, z załączonymi protokołami z badań kontrolnych,
•	dokumentacja powykonawcza czyli wcześniej wymienione części składowe dokumentacji z naniesionymi zmianami dokonanymi w toku wykonywania robót (zgodnie z art. 3, pkt 14 ustawy Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 r. - tekst jednolity Dz. U. z 2003 r. Nr 207, poz. 2016 z późniejszymi zmianami).
•	Roboty należy wykonywać na podstawie dokumentacji projektowej i specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych opracowanych dla realizacji konkretnego zadania.
2. WYMAGANIA DOTYCZĄCE WŁAŚCIWOŚCI MATERIAŁÓW
2.1.	Ogólne wymagania dotyczące materiałów, ich pozyskiwania i składowania podano w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 2
2.2.	Rodzaje materiałów

2.2.1.	Grunty - wymagania ogólne
Wykonawca przedstawi szczegółowe informacje dotyczące źródła pozyskiwania materiałów (podłoża, obsypki) i odpowiednie świadectwa badań laboratoryjnych oraz próbki do zatwierdzenia przez Inspektora nadzoru. Grunty uzyskane przy wykonywaniu wykopów powinny być przez Wykonawcę wykorzystywane w maksymalnym stopniu do zasypki (przy spełnieniu wymogów jakościowych). Miejsce czasowego składania gruntów powinno być zlokalizowane w obrębie placu budowy lub poza terenem budowy w miejscach uzgodnionych z Inspektorem nadzoru.
Grunty przydatne do budowy nasypów mogą być wywiezione poza teren budowy tylko wówczas, gdy stanowią nadmiar objętości robót ziemnych i za zezwoleniem Inspektora nadzoru.
Grunt użyty do zasypki powinien odpowiadać wymaganiom projektowym, wg PN-B-03020. Grunt ten może być gruntem rodzimym lub dostarczonym z zewnątrz, nie powinien być zbrylony (zamarznięty) nie może zawierać gruzu, śmieci itp., co mogłoby uszkodzić przewód lub spowodować niewłaściwe zagęszczenie zasypki.
2.2.2.	Odwodnienie wykopów - drenaż, igłofiltry, ścianki szczelne
Rodzaj zastosowanego odwodnienia i zastosowanych materiałów (np. drenaż - sączki ceramiczne, z tworzyw sztucznych, ścianki szczelne - z kształtowników stalowych, z blach giętych na zimno, igłofiltry z rurek stalowych lub z tworzyw sztucznych) musi być zgodny z dokumentacją projektową i odpowiednią SST.
2.2.3.	Obudowy (oszalowanie) wykopów
Pionowe obudowy ścian wykopów pod rurociągi mogą być wykonane z bali drewnianych, pali szalunkowych (wyprasek) oraz deskowań systemowych składających się z różnych elementów obudowy (np. płyta podstawowa, słupy, rozpory itd.).
W zależności od rodzaju gruntu i warunków terenowo-wodnych (po dokonaniu obliczeń statycznych naporu gruntu) należy dobrać odpowiedni zestaw elementów obudowy wykopu dla określonej głębokości.
Należy ściśle przestrzegać wytycznych producenta odpowiednich obudów wykopów.

2.3. Składowanie materiałów
Grunt wydobywany z wykopu powinien być składowany po jednej stronie wykopu lub wywieziony na odkład. Elementy obudowy wykopów należy składać w taki sposób, aby nie nastąpiło ich samoczynne przesunięcie.
Wszystkie rodzaje płyt układać poziomo na dwóch belkach drewnianych, najlepiej kompletami wg wymiarów i rodzajów. Wskazane jest użycie przekładek z deseczek, które zapobiegną porysowaniu farby w czasie podnoszenia płyt.
Słupy należy układać poziomo na przekładkach drewnianych.
Rozpory stałe, bufory, sworznie i zawleczki należy przechowywać w pomieszczeniu zamkniętym, oczyszczone i zakonserwowane.
Wykonawca zapewni, aby tymczasowo składowane materiały były zabezpieczone przed zanieczyszczeniami, zachowały swoją jakość i właściwości.

3. WYMAGANIA DOTYCZĄCE SPRZĘTU, MASZYN I NARZĘDZI
3.1.	Ogólne wymagania dotyczące sprzętu podane zostały w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 3
Wykonawca jest zobowiązany do używania jedynie takiego sprzętu, który nie spowoduje niekorzystnego wpływu na jakość wykonywanych robót. Sprzęt używany do robót powinien być zgodny z ofertą Wykonawcy i powinien odpowiadać pod względem typów i ilości wskazaniom zawartym w SST, PZJ lub projekcie organizacji robót, zaakceptowanym przez Inspektora nadzoru. W przypadku braku ustaleń w takich dokumentach sprzęt powinien być uzgodniony 
i zaakceptowany przez Inspektora nadzoru.
Liczba i wydajność sprzętu będzie gwarantować przeprowadzenie robót, zgodnie z zasadami określonymi w dokumentacji projektowej, SST i wskazaniach Inspektora nadzoru w terminie przewidzianym umową.
Sprzęt będący własnością Wykonawcy lub wynajęty do wykonania robót ma być utrzymywany 
w dobrym stanie i gotowości do pracy. Będzie on zgodny z normami ochrony środowiska 
i przepisami dotyczącymi jego użytkowania.
Wykonawca dostarczy Inspektorowi nadzoru kopie dokumentów potwierdzających dopuszczenie sprzętu do użytkowania, tam gdzie jest to wymagane przepisami.
Jeżeli dokumentacja projektowa lub SST przewidują możliwość wariantowego użycia sprzętu przy wykonywanych robotach, Wykonawca powiadomi Inspektora nadzoru o swoim zamiarze wyboru 
i uzyska jego akceptację przed użyciem sprzętu. Wybrany sprzęt, po akceptacji Inspektora nie może być później zmieniany bez jego zgody.
Jakikolwiek sprzęt, maszyny, urządzenia i narzędzia nie gwarantujące zachowania warunków umowy, zostaną przez Inspektora nadzoru zdyskwalifikowane i nie dopuszczone do robót.
3.2.	Sprzęt do robót ziemnych
Wykonawca przystępujący do wykonania robót ziemnych powinien wykazać się możliwością korzystania z następującego sprzętu do:
•	odspajania i wydobywania gruntów (narzędzia mechaniczne, młoty pneumatyczne, zrywarki,      koparki, ładowarki, wiertarki mechaniczne itp.),
•	jednoczesnego wydobywania i przemieszczania gruntów (spycharki, zgarniarki,
•	równiarki, urządzenia do hydromechanizacji itp.),
•	transportu mas ziemnych (samochody wywrotki, samochody skrzyniowe, taśmociągi itp.),
•	sprzętu zagęszczającego (walce, ubijaki, płyty wibracyjne itp.).
Uwaga: W SST strony powinny uzgodnić konkretny typ (rodzaj) sprzętu i jego istotne parametry techniczne.

4. WYMAGANIA DOTYCZĄCE TRANSPORTU
4.1.	Ogólne wymagania dotyczące transportu podane zostały w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 4
Wykonawca jest zobowiązany do stosowania jedynie takich środków transportu, które nie wpłyną niekorzystnie na jakość wykonywanych robót i właściwości przewożonych materiałów.
Liczba środków transportu będzie zapewniać prowadzenie robót ziemnych zgodnie z zasadami określonymi w dokumentacji projektowej, SST i wskazaniach Inspektora nadzoru w terminie przewidzianym w umowie.
Przy ruchu na drogach publicznych pojazdy będą spełniać wymagania dotyczące przepisów ruchu drogowego w odniesieniu do dopuszczalnych obciążeń na osie i innych parametrów technicznych. Środki transportu nie odpowiadające warunkom dopuszczalnych obciążeń na osie mogą być dopuszczone przez Inspektora nadzoru pod warunkiem przywrócenia stanu pierwotnego użytkowanych odcinków dróg na koszt Wykonawcy.
Wykonawca będzie usuwać na bieżąco, na własny koszt, wszelkie zanieczyszczenia spowodowane jego pojazdami na drogach publicznych oraz dojazdach do terenu budowy.
4.2.	Transport gruntów
Wybór środków transportowych oraz metod transportu powinien być dostosowany do kategorii gruntu (materiału), jego objętości, technologii odspajania i załadunku oraz odległości transportu. Wydajność środków transportowych powinna być ponadto dostosowana do wydajności sprzętu stosowanego do urabiania i wbudowania gruntu (materiału).
Zwiększenie odległości transportu ponad wartości uzgodnione nie może być podstawą roszczeń Wykonawcy, dotyczących dodatkowej zapłaty za transport, o ile zwiększone odległości nie zostały wcześniej zaakceptowane na piśmie przez Inspektora nadzoru.

5. WYMAGANIA DOTYCZĄCE WYKONANIE ROBÓT
5.1. Ogólne zasady wykonania robót podane zostały w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 5
Wykonawca jest odpowiedzialny za prowadzenie robót zgodnie z umową oraz za jakość zastosowanych materiałów i wykonywanych robót, za ich zgodność z dokumentacją projektową, wymaganiami SST, PZJ, projektu organizacji robót oraz poleceniami Inspektora nadzoru.
Wykonawca ponosi odpowiedzialność za dokładne wytyczenie w planie i wyznaczenie
wysokości wszystkich elementów robót zgodnie z wymiarami i rzędnymi określonymi 
w dokumentacji projektowej lub przekazanymi na piśmie przez Inspektora nadzoru. Następstwa jakiegokolwiek błędu spowodowanego przez Wykonawcę w wytyczeniu i wyznaczaniu robót zostaną, jeśli wymagać tego będzie Inspektor nadzoru, poprawione przez Wykonawcę na własny koszt.
Sprawdzenie wytyczenia robót lub wyznaczenia wysokości przez Inspektora nadzoru nie zwalnia Wykonawcy od odpowiedzialności za ich dokładność.
Decyzje Inspektora nadzoru dotyczące akceptacji lub odrzucenia materiałów i elementów robót będą oparte na wymaganiach sformułowanych w dokumentach umowy, dokumentacji projektowej i w SST, a także w normach i wytycznych. Przy podejmowaniu decyzji Inspektor nadzoru uwzględni wyniki badań materiałów i robót, rozrzuty normalnie występujące przy produkcji i przy badaniach materiałów, doświadczenia z przeszłości, wyniki badań naukowych oraz inne czynniki wpływające na rozważaną kwestię.
Polecenia Inspektora nadzoru będą wykonywane nie później niż w czasie przez niego wyznaczonym, pod groźbą zatrzymania robót. Skutki finansowe z tego tytułu ponosi Wykonawca.

5.2. Metody wykonania wykopów
Wykopy mogą być obudowane, nie obudowane, ze skarpami, lub ze skarpami obudowane w dolnej części. Wykonuje się je ręcznie lub mechanicznie. Sposób wykonania wykopów powinien być zgodny z projektem.
Wykopy otwarte nie obudowane o ścianach pionowych
Wykopy o ścianach pionowych bez obudowy możne wykonywać tylko w gruntach o normalnej wilgotności, gdy nie występują wody gruntowe, a teren nie jest obciążony nasypem przy krawędziach wykopu w pasie o szerokości równej co najmniej głębokości wykopu H.
Dopuszczalne głębokości wykopów o ścianach pionowych w gruntach określonych wg PN-86/B-02480 wynoszą:
•	w gruntach skalistych litych - 4,0 m,
•	w gruntach bardzo spoistych zawartych - 2,0 m,
•	w pozostałych gruntach - 1,0 m. Wykopy otwarte nie obudowane ze skarpami
Nachylenie skarp wykopów należy wykonywać zgodnie z projektem. Jeśli w projekcie nie określono inaczej, to przy głębokości wykopu do 4 m i niewystępowaniu wody gruntowej, usuwisk oraz nieobciążaniu naziomu w zasięgu klina odłamu, dopuszcza się następujące bezpieczne nachylenie skarp:
•	w gruntach bardzo spoistych 2:1,
•	w gruntach kamienistych (rumosz, wietrzelina), skalistych spękanych 1:1,
•	w pozostałych gruntach spoistych oraz wietrzelinach i rumoszach gliniastych 1:1,25,
•	w gruntach niespoinowych 1:1,50,
przy równoczesnym zapewnieniu łatwego i szybkiego odpływu wód opadowych od krawędzi wykopu z pasa terenu szerokości równej trzykrotnej głębokości wykopu oraz zabezpieczeniu podnóża pochylonej skarpy na dnie wykopu.
Wykopy otwarte obudowane (obudowa rozparta)
Rodzaj obudowy powinien być zgodny z określonym w projekcie. Wykopy powinny być
zabezpieczone przed zalaniem wodą opadową odpowiednio wyprofilowanym terenem i wysuniętą górną krawędzią obudowy 15 cm ponad teren.
W przypadku prowadzenia prac wykopowych poniżej zwierciadła wody gruntowej obniżenie poziomu wody powinno być wykonane zgodnie z projektem.

5.3. Wymiary wykopów i dokładność ich wykonania

Minimalna szerokość wykopu w zależności od średnicy nominalnej przewodu
DN wg PN-EN 1610:2002

DN	Minimalna szerokość wykopu ( OD + x ) m	
	Wykop
oszalowany	Wykop nieoszalowany	
		P > 60°	P ^ 60°	
DN ś 225	OD + 0,40	OD + 0,40	
225 < DN ś 350	OD + 0,50	OD + 0,50	OD+ 0,40	
350 < DN ś 750	OD + 0,70	OD + 0,70	OD + 0,40	
700 < DN ś 1200	OD + 0,85	OD + 0,85	OD + 0,40	
DN > 1200	OD + 1,00	OD + 1,00	OD + 0,40	
W podanych wielkościach OD + x, x/2 jest równe minimalnej przestrzeni roboczej między rurą 
a ścianą wykopu lub jego oszalowaniem. Gdzie:
OD-jest zewnętrzną średnicą przewodu, w metrach (3-jest kątem nachylenia ściany wykopu nieoszalowanego  mierzonym od poziomu)	

Tablica nr 1

Tablica nr 2

Minimalna szerokość dna wykopu w zależności od jego głębokości wg PN-EN
1610:2002

Głębokość wykopu m	Minimalna szerokość wykopu m	
< 1,00	nie jest wymagana minimalna szerokość	
> 1,00 i < 1,75	0,80	
> 1,75 i < 4,00	0,90	

>4,00

1,00

nawierzchnia drogi
taśma ostrzegawcza
lub siatka ostrzegawcza

Wymiary wykopów dla preizolowanych rur i elementów powinny być określone przez producenta. Wymagane, minimalne wymiary wykopu przedstawia rysunek, a zalecane wymiary wykopu dla zakresu średnic rurociągów zawiera tablica.
Rysunek. Przekrój i podstawowe wymagane wymiary wykopu dla rur
preizolowanych

Średnica
rury osłonowej D	W
■ "min	H	Średnica
rury osłonowej D	W
■ wmin	H	
mm	m	m	mm	m	m	
75,90	0,7	0,65	450	1,5	1,00	
110	0,7	0,65	500	1,6	1,10	
125	0,7	0,65	520	1,7	1,10	
140	0,8	0,65	560	1,8	1,20	

Zalecane wymiary wykopu dla rur preizolowanych

Tablica nr 3

160	0,8	0,70	630	2,0	1,30	
200	0,9	0,75	710	2,2	1,40	
225	1,0	0,80	800	2,4	1,50	
250	1,1	0,90	900	2,6	1,65	
315	1,2	1,00	1000	2,8	1,80	
355	1,3	1,00	1100	3,1	1,95	
400	1,4	1,00	1200	3,4	2,10	
Dno wykopu powinno być równe i wykonane ze spadkiem ustalonym w dokumentacji technicznej. Spód wykopu wykonywanego ręcznie należy pozostawić na poziomie wyższym od rzędnej projektowej o ok. 5 cm, a w gruntach nawodnionych o ok. 20 cm.
Przy wykopie wykonywanym mechanicznie spód wykopu pozostawia się na poziomie ok. 20 cm wyższym od rzędnej projektowej, bez względu na rodzaj gruntu.
Pogłębienia wykopu do rzędnej projektowanej należy dokonać bezpośrednio przed ułożeniem podsypki piaskowej lub elementów dennych rurociągów.

5.4. Odwodnienie wykopów
Technologia wykonania wykopu musi umożliwiać jego prawidłowe odwodnienie w całym okresie trwania robót ziemnych.
W czasie robót ziemnych należy zachować odpowiedni spadek podłużny rowków odwadniających, umożliwiających szybki odpływ wód z wykopu.
5.4.1.	Pompowanie wody z dna wykopu
Jest to najprostszy sposób odwodnienia polegający na odpompowaniu wody napływającej do wykopu. W gruntach, w których istnieje ryzyko wynoszenia drobnych cząstek przez odpompowywaną wodę, można temu zapobiec poprzez zmniejszenie szybkości przepływu wody. Należy ściśle dostosować się do wytycznych w dokumentacji projektowej i szczegółowej specyfikacji technicznej.
Uwaga: w tym punkcie w SST należy podać szczegółowe wytyczne dotyczące pompowania wody 
z dna wykopu.
5.4.2.	Drenaż
Wykonanie i stosowanie drenażu
Materiał drenów oraz obsypki filtracyjnej powinien być dostosowany do głębokości ułożenia drenów, stopnia agresywności środowiska i powinien być zgodny z projektem.
Stałe obniżenie zwierciadła wody na czas wykonywania powinno wynosić co najmniej 0,5 m poniżej dna wykopu (podłoża naturalnego). Odchylenie obniżenia zwierciadła wody gruntowej nie powinno być mniejsze niż 5 cm.
5.4.3.	Ścianki szczelne
Ścianki szczelne stanowiące przegrody z pionowo wbijanych, szczelnie do siebie dopasowanych materiałów określonych w projekcie, należy stosować do:
a) całkowitego, stałego odcięcia dopływu wód gruntowych do projektowanego wykopu z pozostawieniem ścianki w wykopie w celu zastąpienia drenażu poziomego i pionowego,
zmniejszenia dopływu wód gruntowych do wykopu w celu umożliwienia wykonania stabilizacji podłoża, ułożenia drenażu poziomego, ułożenia przewodu, zastępując drenaż pionowy,
b) rozparcia ścian wykopu w gruntach nawodnionych o głębokości powyżej 6 m i szerokości wykopu w dnie powyżej 2 m,
c) zabezpieczenia budowli w zasięgu klina odłamu ściany wykopu, z pozostawieniem ścianki 
w wykopie; zastosowanie ścianek szczelnych w przypadkach opisanych w a) i b) powinno być uzasadnione analizą techniczno-ekonomiczną, a wykonanie ich zgodne z projektem.

5.4.4.	Igłofiltry pionowe
Filtry igłowe są małymi rurami perforowanymi w dolnej części, które są wpłukiwane w grunt za pomocą silnego strumienia wody (woda jest wpompowywana przez rurę w grunt). Zainstalowany 
w dnie rury zawór pozwala wypływać wodzie z rury podczas wpłukiwania a uniemożliwia przedostawanie się wody przez dno rury podczas odwadniania. Na ogół otoczenie igłofiltru jest wypełnione gruboziarnistym piaskiem tak, ze pracuje on jak uwarstwiony filtr. Igłofiltry są zwykle instalowane równolegle obok planowanej linii wykopu w typowych odstępach od 0,6 m do 3,0 m w zależności od rodzaju gruntu i warunków gruntowo-wodnych. Mogą być zastosowane po jednej lub po obu stronach wykopu.
Po zainstalowaniu górne końce igłofiltrów podłącza się do pompy próżniowej. Woda gruntowa wpływa do wnętrza igłofiltru poprzez otwory perforacyjne.
5.4.5.	Igłofiltry poziome
Perforowane rury tworzywowe mogą być wprowadzone w grunt za pomocą maszyn do wykonywania wykopów lub metodami bezwykopowymi, takimi jak wiercenie kierunkowe. Rury są instalowane poziomo w linii równoległej do planowanego wykopu po jednej lub po obu jego stronach i poniżej planowanego dna wykopu. Końce rur są podłączone do pomp próżniowych w ten sam sposób jak w przypadku igłofiltrów pionowych.
Wykonanie odwodnienia za pomocą igłofiltrów powinno być zgodne z dokumentacją projektową.	

5.5. Podłoża
Rodzaj podłoża zależy od rodzaju gruntu w wykopie i materiału układanego przewodu. Stosuje się podłoża naturalne, tj. nienaruszony grunt sypki i podłoża wzmocnione takie jak: piaskowe, żwirowo-piaskowe, tłuczniowo-piaskowe, betonowe, mieszane - zgodnie z dokumentacją projektową.
5.6.	Zasypka wykopów Warstwa ochronna zasypki
Użyty materiał i sposób zasypania przewodu nie powinny spowodować uszkodzenia ułożonego przewodu i obiektów na przewodzie oraz izolacji wodoochronnej, przeciwwilgociowej i cieplnej. Grubość warstwy ochronnej zasypki strefy niebezpiecznej ponad wierzch przewodu lub rury powinna wynosić co najmniej 0,5 m. Materiałem zasypki w obrębie strefy niebezpiecznej powinien być grunt nieskalisty, bez grud i kamieni, mineralny, sypki, drobno lub średnioziarnisty wg PN-86/B-02480. Materiał zasypki w obrębie strefy niebezpiecznej powinien być zagęszczony ubijakiem po obu stronach przewodu lub hydraulicznie w przypadku zasypki materiałem sypkim.

Zasypka przewodu
Do powierzchni terenu lub wymaganej rzędnej powinna być wykonana zasypka przewodu przy zachowaniu zagęszczenia gruntu według projektu. W przypadku nieokreślenia wskaźnika zagęszczenia powinien on wynosić co najmniej ls=1.
W przypadku prowadzenia robót ziemnych w istniejącej drodze o nawierzchni ulepszonej i trudności osiągnięcia wskaźnika zagęszczenia gruntu co najmniej ls=1, należy zastąpić górną warstwę zasypki wzmocnioną podbudową drogi.
Zagęszczenie gruntu użytego do zasypki
Zagęszczanie gruntu powinno być wykonane warstwami. Każda warstwa powinna być zagęszczona do wskaźnika zagęszczenia określonego w projekcie. Grubość warstw nie powinna być większa niż:
a)	0,15 m przy zagęszczaniu ręcznym,
b)	0,30 m przy zagęszczaniu mechanicznym.
Uzyskanie prawidłowego zagęszczenia gruntu wymaga zachowania optymalnej wilgotności gruntu, określonej w PN-86/B-02480.
Wilgotność zagęszczanego gruntu powinna być równa optymalnej lub powinna wynosić co najmniej 80% jej wartości. Odchylenie wskaźnika zagęszczenia gruntu nie powinno być większe niż 2%.
Wszystkie roboty powinny być wykonywane zgodnie z odpowiednimi normami oraz WTWiO dotyczącymi robót ziemnych, sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i ciepłowniczych.

6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT
6.1.	Ogólne zasady kontroli jakości robót podane zostały w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 6
6.2.	Badania i pomiary w czasie wykonywania robót

6.2.1.	Sprawdzenie odwodnienia
Sprawdzenie odwodnienia wykopu ziemnego polega na kontroli zgodności z wymaganiami specyfikacji określonymi w pkt. 5 oraz z dokumentacją projektową.
Szczególną uwagę należy zwrócić na:
•	właściwe ujęcie i odprowadzenie wód opadowych,
•	właściwe ujęcie i odprowadzenie wysięków wodnych.
6.2.2.	Częstotliwość oraz zakres badań i pomiarów
Częstotliwość oraz zakres badań i pomiarów do odbioru wykopu ziemnego podaje tablica 4.

Tablica nr 4
Lp.	Badana cecha	Minimalna częstotliwość badań i pomiarów	
1	Pomiar szerokości wykopu ziemnego	Pomiar taśmą, szablonem, łatą o długości 3m i poziomicą lub niwelatorem, w odstępach co 20 m	
2	Pomiar szerokości dna wykopu		
3	Pomiar rzędnych powierzchni wykopu ziemnego		
4	Pomiar pochylenia skarp		
5	Pomiar równości powierzchni wykopu		
6	Pomiar równości skarp		
7	Pomiar spadku podłużnego powierzchni wykopu	Pomiar niwelatorem rzędnych w odstępach co 20 m oraz 
w punktach wątpliwych	

6.3.	Badania do odbioru

•	szerokość wykopu ziemnego nie może różnić się od szerokości projektowanej o więcej niż ±10 cm,
•	rzędne wykopu ziemnego nie mogą różnić się od rzędnych projektowanych,
•	pochylenie skarp nie może różnić się od pochylenia projektowanego o więcej niż 10% wartości pochylenia wyrażonego tangensem kąta.
•	nierówności skarp, mierzone łatą 3-metrową nie mogą przekraczać ± 10 cm.
6.4.	Badanie   wskaźnika   (stopnia)   zagęszczenia   gruntu   zgodne   z normą BN-77/8931-12
Badania wskaźnika zagęszczenia gruntu wykonuje się przy użyciu objętościomierza piaskowego lub wodnego dla gruntów o uziarnieniu dgo^20 mm, a przy użyciu cylindra (pierścienia) wciskanego, dla gruntów drobnoziarnistych dgo^2 mm (gdzie dgo oznacza średnicę zastępczą ziarna, poniżej której w gruncie zawarte jest wagowo 90% ziaren).
Pobieranie próbek gruntu do badania należy przeprowadzić zgodnie z PN-74/B-04452. Są cztery metody pobierania próbek:
•	pobieranie próbek metodą wciskania/wbijania, w której próbnik rurowy lub szczelinowo-rurowy zakończony ostrzem tnącym jest wprowadzany w podłoże statycznie (przez wciskanie), dynamicznie (wbijanie) lub wibracyjnie,
•	obrotowo-rdzeniowe pobieranie próbek, w którym próbnik rurowy zakończony ostrzem tnącym, przez obrót zagłębia się w grunt i umożliwia pobranie rdzenia,
•	pobieranie próbek gruntu świdrem ręcznym lub mechanicznym,
•	pobieranie próbek w postaci bloków wycinanych ręcznie z szybika badawczego, szybu lub sztolni albo z większych głębokości za pomocą specjalnie wykonanych do tego celu próbników z zastosowaniem metody wycinania.
Wskaźnik zagęszczenia gruntu musi być zgodny z przyjętym w dokumentacji projektowej i SST.
Częstotliwość badania wskaźnika zagęszczenia gruntu należy podać w SST.

7. WARUNKI DOTYCZĄCE PRZEDMIARU I OBMIARU ROBÓT
7.1.	Ogólne zasady obmiaru robót podane zostały w ST Kod CPV 45000000-7
„Wymagania ogólne" pkt 7

7.2.	Jednostki i zasady obmiaru robót ziemnych liniowych
WARIANT I
Jednostkami obmiaru są:
•	wykopy i zasypka - m3,
•	umocnienie ścian wykopów - m2,
•	wykonanie podłoża - m3 (lub m2 i grubość warstwy w m).
Objętość gruntu mierzy się w stanie rodzimym w zależności od kategorii gruntu i głębokości wykopu oraz poziomu zwierciadła wody gruntowej.
Objętość wykopu określona w m3 jest iloczynem powierzchni przekroju poprzecznego wykopu 
i jego długości.
W przypadku wykopów ze skarpami pod rurociągi, przy znacznej długości oraz występujących zmiennych przekrojach poprzecznych (zmiana szerokości dna wykopu, zmiana pochylenia skarp), ilości robót oblicza się wtedy oddzielnie dla każdego odcinka między poszczególnymi zmiennymi przekrojami.
Wykopy pod rurociągi

		Rurociągi	
	Średnice wewnętrzne rurociągów lub szerokości przekrojów kanałów jajowych w mm	żeliwne, stalowe, PCW, PE	kamionkowe i betonowe	
Lp.	
	nie umocnione	umocnione	nie umocnione	umocnione	
		Szerokość wykopu bwm	
a	b	c	d	e	f	
01	50-150	0,80	0,90	0,80	0,90	
02	200	0,90	1,00	0,90	1,00	
03	250	0,95	1,05	0,95	1,05	
04	300	1,00	1,10	1,00	1,10	
05	350	1,10	1,20	1,15	1,25	
06	400	1,15	1,25	1,20	1,30	
07	500	1,30	1,40	1,35	1,45	
08	600	1,45	1,55	1,50	1,60	
09
10
11
12
13	700
800
900
1000
1200	1,60
1,75
1,90
2,00
2,30	1,70
1,85
2,00
2,10
2,40	1,65
1,80
1,95
2,05
2,35	1,75
1,90
2,05
2,15
2,50	

Szerokości dna wykopów o ścianach pionowych nie umocnionych i umocnionych
dla rurociągów

Szerokość dna wykopów o ścianach pionowych dla rurociągów sieci zewnętrznych należy przyjmować niezależnie od głębokości wykopu i kategorii gruntu zgodnie z tablicą.

Uwagi
1.	Podane w tablicy szerokości wykopów dotyczą gruntów suchych (o normalnej wilgotności). Przy wykonaniu wykopów w gruntach nawodnionych podane wymiary szerokości należy zwiększać o 10 cm. Zwiększenie szerokości wykopów stosuje się tylko wówczas, gdy poziom wód gruntowych znajduje się ponad 1 m od dna wykopu.
2.	Podane w kolumnach e i f szerokości wykopów obowiązują dla rurociągów bez obudowy betonowej.
3.	Dla rurociągów o przekroju jajowym należy zakładać powiększenie o 5 cm szerokości wykopów.
4.	W sytuacjach uzasadnionych dopuszcza się stosowanie innych szerokości wykopów od podanych w tabeli.

Przy układaniu rurociągów z rur preizolowanych wymiary dna wykopu nie umocnionego 
o ścianach pionowych należy przyjmować zgodnie z tablicą nr 3 w pkt. 5.3. niniejszej specyfikacji.
Objętość ziemi do zasypania oblicza się jako różnicę objętości wykopu i sumy objętości ułożonej rury, objętości podłoża i przysypania do wysokości 0,5 m ponad wierzch rury.
WARIANT II
Roboty ziemne dla wykopów liniowych należy obmiarować w m długości układanych przewodów łącznie z wykonaniem umocnienia ścian wykopów, wykonaniem podłoża pod rurociągi oraz ewentualnym obniżeniem poziomu wody gruntowej.
Uwaga. W SST należy wpisać wariant I lub wariant II. Wybór wariantu musi być zgodny 
z zasadami scalenia i jednostkami robót przyjętymi w przedmiarze robót będącym częścią składową dokumentacji projektowej.

8. SPOSÓB ODBIORU ROBÓT
8.1.	Ogólne zasady odbioru robót podano w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 8
8.2.	Kontrola i odbiór robót wykopowych
Przed przystąpieniem do robót montażowych sieci sanitarnych należy dokonać kontroli i odbioru robót ziemnych, (zasadniczych i towarzyszących). Kontrola ta powinna dotyczyć:
•	zabezpieczenia terenu wokół wykopów z wolnym pasem wzdłuż wykopu,
•    obudowy wykopu,
•    kąta nachylenia skarp,
•    zabezpieczenia krzyżujących się z wykopem urządzeń podziemnych,
•    zejścia do wykopów,
•    podłoża,
•    drenażu,
•    ścianki szczelnej,
•   igłofiltrów.
Odbioru robót wykopowych należy dokonać zgodnie z PN-B-10725:1997 i PN-EN 1610:2002.

8.3. Odbiór techniczny częściowy
8.3.1.	Przy odbiorze częściowym powinny być przedstawione następujące dokumenty:

a)	pozwolenie na budowę wydane przez właściwy terenowy organ administracji państwowej,
b)	projekt techniczny przewodu,
c)	dane geotechniczne zawierające informacje dotyczące:

-	zakwalifikowania gruntów do odpowiedniej kategorii,
-	wyników badań gruntów, ich właściwości, głębokości przemarzania, warunków posadowienia i ochrony podłoża gruntowego, uziarnienia warstwy wodonośnej,
-	poziomu wód gruntowych i powierzchniowych oraz okresowych wahań tych poziomów,
-	stopnia agresywności środowiska gruntowo-wodnego,
-	stanu terenu określonego przez przystąpieniem do robót,
d)	dziennik budowy,
e)	dowody uzasadniające zmiany i uzupełnienia wprowadzone w trakcie budowy,
f)	dokumenty dotyczące jakości wbudowanych materiałów,
g)	protokoły poprzednich odbiorów częściowych,
h)	specjalne  ustalenia  użytkownika  (zleceniodawcy) z wykonawcą robót, dotyczące jakości prac.
8.3.2.	Badania przy odbiorze technicznym częściowym
Przy odbiorze technicznym częściowym należy wykonać następujące badania:
a)	bezpiecznej odległości przewodu od budowli sąsiadującej - odległość krawędzi dna wykopu od ściany fundamentu budowli sąsiadującej z wykopem mierzy się z dokładnością do 0,1 m 
i porównuje z odległością w dokumentacji projektowej,
b)	podłoża naturalnego - bada się przez oględziny zewnętrzne, które polegają na stwierdzeniu, czy grunt podłoża jest sypki i naturalnej wilgotności,
c)	podłoża wzmocnionego - sprawdza się przez oględziny zewnętrzne i pomiar warstwy 
z dokładnością do 0,01 m. Pomiaru dokonuje się w trzech dowolnie wybranych miejscach odbieranego odcinka, oddalonych od siebie co najmniej o 30 m,
d)	dopuszczalnego odchylenia w planie. Pomiaru dokonuje się z dokładnością do 0,01 m 
w trzech dowolnie wybranych miejscach odległych od siebie co najmniej o 30 m,
e)	dopuszczalnych odchyleń spadku (różnice rzędnych podłoża). Pomiaru należy dokonać 
z dokładnością do 0,01 m w trzech dowolnie wybranych miejscach odległych od siebie co najmniej o 30 m,
f)	stanu deskowań wykopów pod względem bezpieczeństwa pracy robotników,
g)	nachylenia skarp w wykopach,
h)	wykonania niezbędnych zejść do wykopów w postaci drabin (nie rzadziej niż co 20 m).
Wyniki badań powinny być wpisane do dziennika budowy i w protokole odbioru częściowego.

8.4. Odbiór techniczny końcowy
8.4.1.	Przy odbiorze końcowym powinny być przedłożone następujące dokumenty:

a)	protokoły wszystkich odbiorów technicznych częściowych,
b)	protokół przeprowadzonego badania stopnia zagęszczenia grunty po zasypaniu przewodu.
8.4.2.	Badania przy odbiorze technicznym końcowym
Zasypka wykopu wraz z przygotowaniem strefy ułożenia przewodu, zasypka główna, usunięcie szalowania i zagęszczenie powinny być zgodne z wymaganiami projektowymi. W przypadku nieokreślenia wskaźnika zagęszczenia powinien on wynosić ci najmniej 1.
Stopień zagęszczenia zasypki powinien być ustalony i sprawdzony metodą podaną 
w dokumentacji projektowej. Wyniki badań powinny być wpisane do dziennika budowy.

9. PODSTAWA ROZLICZENIA ROBÓT PODSTAWOWYCH, TYMCZASOWYCH I PRAC TOWARZYSZĄCYCH
9.1.	Ogólne ustalenia dotyczące podstawy płatności podane w ST Kod CPV 45000000-7 „Wymagania ogólne" pkt 9
9.2.	Zasady rozliczenia i płatności
Rozliczenie robót ziemnych i towarzyszących może być dokonane jednorazowo po wykonaniu pełnego zakresu robót i ich końcowym odbiorze lub etapami określonymi w umowie, po dokonaniu odbiorów częściowych.
Jeżeli w trakcie wykonywania robót ziemnych liniowych wystąpi konieczność zabezpieczenia ruchu kołowego i (lub) pieszego oraz wykonania robót przygotowawczych i innych z nimi związanych to koszty tych robót obejmują:
•	opracowanie oraz uzgodnienie z Inspektorem nadzoru i odpowiednimi instytucjami, projektu organizacji ruchu na czas trwania budowy,
•	wytyczenie osi wykopu (przewodu) oraz ustalenie reperów,
•	ustawienie tymczasowego oznakowania i oświetlenia, zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa ruchu,
•	opłaty/dzierżawy terenu,
•	przygotowanie terenu,
•	konstrukcję tymczasowej nawierzchni,  ramp, chodników,  krawężników, barier, oznakowań 
i drenażu,
•	tymczasową przebudowę urządzeń obcych,
•	oczyszczanie, przestawienie, przykrycie i usunięcie tymczasowych oznakowań pionowych, poziomych, barier i świateł,
•	usunięcie wbudowanych materiałów i oznakowania,
•	doprowadzenie terenu do stanu pierwotnego.
Ostateczne rozliczenie pomiędzy zamawiającym a wykonawcą następuje po dokonaniu odbioru końcowego.
Podstawą rozliczenia oraz płatności wykonanego i odebranego zakresu robót stanowi wartość tych robót obliczona na podstawie:
•	określonych w dokumentach umownych (ofercie) cen jednostkowych i ilości wykonanych robót potwierdzonych przez zamawiającego lub

•	ustalonej w umowie kwoty ryczałtowej za określony zakres robót. Ceny jednostkowe wykonania robót lub kwoty ryczałtowe obejmują:
•	przygotowanie stanowiska roboczego,
•	dostarczenie materiałów, narzędzi i sprzętu,
•	obsługę sprzętu nieposiadającego etatowej obsługi,
•	wykonanie wykopów,
•	oszalowanie ścian wykopów,
•	wykonanie podłoża pod rurociągi,
•	odwodnienie,
•	zasypanie wykopów wraz z zagęszczeniem. Ceny te obejmują:

•	robociznę bezpośrednią,
•	wartość zużytych materiałów wraz z kosztami zakupu, magazynowania, ewentualnych ubytków i transportu na teren budowy,
•	wartość pracy sprzętu wraz z towarzyszącymi kosztami,
•	koszty pośrednie, zysk kalkulacyjny i ryzyko.
Ceny jednostkowe, będące podstawą płatności, mogą być obliczane jako:
Wariant 1. Ceny robót, w których uwzględniono koszty wszystkich robót tj. robót podstawowych, robót towarzyszących i robót tymczasowych.
Wariant 2. Ceny robót podstawowych, towarzyszących oraz tymczasowych określone 
w oddzielnych pozycjach kosztorysowych.
Uwaga: W SST należy przyjąć jeden z opisanych wariantów zgodnie z dokumentacją projektową (przedmiarem robót).
Ceny jednostkowe mogą być waloryzowane zgodnie z ustaleniami umownymi. Ceny jednostkowe robót nie zawierają podatku VAT.

10. DOKUMENTY ODNIESIENIA 10.1.Normy
PN-86/B-02480
Grunty budowlane. Określenia, symbole, podział i opis gruntów.
PN-B-04452:2002
Geotechnika. Badania polowe.
PN-B-04481
Grunty budowlane. Badania próbek gruntów. PN-B-04493
Grunty budowlane. Oznaczanie kapilarności biernej. BN-77/8931-12
Oznaczanie wskaźnika zagęszczenia gruntu. PN-B-06050:1999
Geotechnika. Roboty ziemne. Wymagania ogólne. PN-B-10736:1999
Roboty ziemne. Wykopy otwarte dla przewodów wodociągowych i kanalizacyjnych. Warunki techniczne wykonania.
PN-B-10725:1997
Wodociągi. Przewody zewnętrzne. Wymagania i badania. PN-EN 1610:2002
Budowa i badania przewodów kanalizacyjnych. PN-81/B-03020
Grunty budowlane. Posadowienie bezpośrednie budowli. Obliczenia statyczne i projektowe.
10.2.	Ustawy

•	Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (jednolity tekst Dz. U. z 2003 r. Nr 207, poz. 2016 z późn. zm.),
•	Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. Nr 19, poz. 177),
•	Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. - o wyrobach budowlanych (Dz. U. Nr 92, poz. 881),
•	Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. - o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1229),
•	Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627),
•	Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. - o drogach publicznych Gednolity tekst Dz. U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2086).
10.3.	Rozporządzenia
•	Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 2 kwietnia 2001 r. - w sprawie geodezyjnej ewidencji sieci uzbrojenia terenu oraz zespołów uzgadniania dokumentacji projektowej (Dz. U. Nr 38, poz. 455).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 r. - w sprawie systemów oceny zgodności wymagań, jakie powinny spełniać natyfikowane jednostki uczestniczące w ocenie zgodności oraz sposobu oznaczania wyrobów budowlanych oznakowaniem CE (Dz. U. Nr 195, poz. 2011).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 r. w sprawie sposobów deklarowania zgodności wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz. U. Nr 198, poz. 2041).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 14 października 2004 r. - w sprawie europejskich aprobat technicznych oraz polskich jednostek organizacyjnych upoważnionych do ich wydawania (Dz. U. Nr 237, poz. 2375).
•	Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 r. - w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 169, poz. 1650).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. - w sprawie bezpieczeństwa 
i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz. U. Nr 47, poz. 401).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 23 czerwca 2003 r. - w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz. U. Nr 120, poz. 1126).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 27 sierpnia 2004 r. - zmieniające rozporządzenie w sprawie dziennika budowy, montażu i rozbiórki, tablicy informacyjnej oraz ogłoszenia zamawiającego dane dotyczące bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia (Dz. U. Nr 198, poz. 2042).
•	Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 r. - w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz. U. Nr 202, poz. 2072).

10.4.lnne dokumenty
•	Specyfikacja techniczna wykonania i odbioru robót budowlanych. Wymagania ogólne Kod CPV 45000000-7. Wydanie II, OWEOB Promocja - 2005 r.,
•	Warunki techniczne wykonania i odbioru sieci kanalizacyjnych - zeszyt 9 - COBRTI INSTAL,
•	Warunki techniczne wykonania i odbioru sieci ciepłowniczych z rur i elementów preizolowanych - zeszyt 4 - COBRTI INSTAL,
•	Warunki techniczne wykonania i odbioru sieci wodociągowych - zeszyt 3 - COBRTI INSTAL,
•	Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlano-montażowych. Tom II. Instalacje sanitarne i przemysłowe - wydawnictwa Arkady,
•	Opracowanie pt. „Sieci gazowe polietylenowe. Projektowanie, budowa, użytkowanie".

		Gęstość objętości	Przeciętne spulchnienie po
odspojeniu w % od	
Kate goria	Rodzaj i charakterystyka gruntu lub materiału	owa w stanie	
	
		naturalny m kN/m3	/O \J\J
pierwotnej	
		
	objętości1)	
1	Piasek suchy bez spoiwa	15,7	od 5 do 15	
	Gleba uprawna zaorana lub ogrodowa	11,8	od 5 do 15	
	Torf bez korzeni	9,8	od 20 do 30	
	Popioły lotne niezleżałe	11,8	od 5 do 15	
2	Piasek wilgotny	16,7	od 15 do 25	
	Piasek gliniasty, pył i lessy wilgotne, twardoplastyczne	17,7	od 15 do 25	
	i plastyczne			
	Gleba uprawna z darniną lub korzeniami grubości do	12,7	od 15 do 25	
	30 mm			
	Torf z korzeniami grubości do 30 mm	10,8	od 20 do 30	
	Nasyp z piasku oraz piasku gliniastego z gruzem,	16,7	od 15 do 25	
	tłuczniem lub odpadkami drewna			
	Żwir bez spoiwa lub małospoisty	16,7	od 15 do 25	
3	Piasek gliniasty, pył i lessy małowilgotne, półzwarte	18,6	od 20 do 30	
	Gleba uprawna z korzeniami grubości ponad 30 mm	13,7	od 20 do 30	
	Torf z korzeniami grubości ponad 30 mm	13,7	od 20 do 30	
	Nasyp zleżały z piasku gliniastego, pyłu i lessu z			
	gruzem, tłuczniem lub odpadkami drewna	18,6	od 20 do 30	
	Rumosz skalny zwietrzeli nowy z otoczakami o			
	wymiarach do 40 mm	17,7	od 20 do 30	
	Glina, glina ciężka i iły wilgotne, twardoplastyczne i	19,6	od 20 do 30	
	plastyczne, bez głazów	17,7		
	Mady i namuły gliniaste rzeczne	19,6	od 20 do 30	
	Popioły lotne zleżałe	17,7 19,6	od 20 do 30	
4	Less suchy zwarty
Nasyp zleżały z gliny lub iłu z gruzem, tłuczniem i odpad-kami drewna lub głazami o masie do 25 kg,	18,6	od 25 do 35	
	stanowiącymi do 10% objętości gruntu	19,6	od 25 do 35	
	Glina, glina ciężka i iły małowilgotne, półzwarte i zwarte	20,6	od 25 do 35	
	Glina zwałowa z głazami do 50 kg stanowiącymi do 10%			
	objętości gruntu	20,6	od 25 do 35	
	Gruz ceglany i rumowisko budowlane z blokami do 50 kg	16,7	od 25 do 35	
	Iłołupek miękki	19,6	od 25 do 35	
	Grube otoczaki lub rumosz o wymiarach do 90 mm lub			
	z głazami o masie do 10 kg	19,6	od 25 do 35	

Tablica 1. Podział gruntów na kategorie

Załącznik 1

5	Żużel hutniczy niezwietrzały	14,7 19 6	od 30 do 45	
	Glina zwałowa z głazami do 50 kg stanowiącymi 10^-30%			
	objętości gruntu	20,6	od 30 do 45	
	Rumosz skalny zwietrzeli nowy o wymiarach ponad 90 mm	17,7	od 30 do 45	
	Gruz ceglany i rumowisko budowlane silnie			
	scementowane lub w blokach ponad 50 kg	17,7	od 30 do 45	
	Margle miękkie lub średniotwarde słabo spękane	16,7	od 30 do 45	
		22,6		
	Węgiel kamienny i brunatny	41,8	od 30 do 45	
	Iły przewarstwione łupkiem	14,7 19,6	od 30 do 45	
	Iłołupek twardy, lecz rozsypliwy	19,6	od 30 do 45	
	Zlepieńce słabo scementowane	20,6	od 30 do 45	
	Gips	21,6	od 30 do 45	
	Tuf wulkaniczny, częściowo sypki	15,7	od 30 do 45	
6	Iłołupek twardy	26,5	od 30 do 45	
	Łupek mikowy i piaszczysty niespękany	22,6	od 45 do 50	
	Margiel twardy	23,5	od 30 do 45	
	Wapień marglisty	22,6	od 45 do 50	
	Piaskowiec o spoiwie ilastym	21,6	od 30 do 50	
	Zlepieńce otoczaków głównie skał osadowych	21,6	od 30 do 45	
	Anhydryt	24,5	od 45 do 50	
	Tuf wulkaniczny zbity	18,6	od 45 do 50	
7	Łupek piaszczysto-wapnisty	23,5	od 45 do 50	
	Piaskowiec ilasto-wapnisty twardy	23,5	od 45 do 50	
	Zlepieńce z otoczaków głównie skał osadowych o			
	spoiwie krzemionkowym	23,5	od 45 do 50	
	Wapień niezwietrzały	23,5	od 45 do 50	
	Magnezyt	28,4	od 45 do 50	
	Granit i gnejs silnie zwietrzałe	23,5	od 45 do 50	
8	Łupek plastyczny twardy niespękany	24,5	od 45 do 50	
	Piaskowiec twardy o spoiwie wapiennym	24,5	od 45 do 50	
	Wapień twardy niezwietrzały	24,5	od 45 do 50	
	Marmur i wapień krystaliczny	25,5	od 45 do 50	
	Dolomit niezbyt twardy	24,5	od 45 do 50	
9	Piaskowiec kwarcytowy lub o spoiwie			
	ilasto-krzemionkowym	25,5	od 45 do 50	
	Zlepieńce z otoczaków skał głównie krystalicznych			
	o spoiwie wapiennym lub krzemionkowym	25,5	od 45 do 50	
	Dolomit bardzo twardy	25,5	od 45 do 50	
	Granit gruboziarnisty niezwietrzały	25,5	od 45 do 50	
	Sjenit gruboziarnisty	25,5	od 45 do 50	
	Serpentyn	24,5	od 45 do 50	
	Wapień bardzo twardy	24,5	od 45 do 50	
	Gnejs	25,5	od 45 do 50	
10	Granit średnio- i drobnoziarnisty	25,5	od 45 do 50	
		26,5		

	Sjenit średniziarnisty	25,5	od 45 do 50	
	Gnejs twardy	26,5	od 45 do 50	
	Porfir	24,5	od 45 do 50	
	Trachit, liparyt i skały pokruszone	26,5	od 45 do 50	
	Granitognejs	25,5	od 45 do 50	
	Wapień krzemienisty i rogowy bardzo twardy	27,4	od 45 do 50	
	Andezyt, bazalt, rogowiec w ławicach	26,5	od 45 do 50	
	Gabro	26,5	od 45 do 50	
	Gabrodiabaz i kwarcyt	27,4	od 45 do 50	
	Bazalt	25,5	od 45 do 50	
		27,4		

1) Mniejsze wartości stosować przy obliczaniu ilości materiałów na warstwy nasypów przed ich zagęszczeniem, większe wartości przy obliczaniu objętości i ilości środków przewozowych.

Załącznik 2

Tablica 2. Podział 	gruntów pod względem wysadzi nowości wg PN-S-02205	
Lp.	Wyszczególnieni e właściwości	Jednostki	Grupy gruntów	

	
	niewysadzinowe	wątpliwe	wysadzinowe	
1.	Rodzaj gruntu		-	rumosz niegliniasty
-	żwir
-	pospółka
-	piasek gruby
-	piasek średni
-	piasek drobny
-	żużel nierozpadowy	-	piasek pulasty
-	zwietrzelina gliniasta
-	żwir gliniasty
-	pospółka gliniasta	mało
wysadzinowe
-	glina piaszczysta zwięzła, glina zwięzła, glina pylasta zwięzła
-	ił, ił piaszczysty, ił pylasty
bardzo wysadzinowe
-	piasek gliniasty
-	pył. pył
piaszczysty
-	glina piaszczysta, glina pylasta
-	ił warstwowy	
2.	Zawartość cząstek
<	0,075 mm
<	0,02 mm	%	< 15 <3	od 15 do 30 od 3 do 10	>30 > 10	
3.	Kapilarność bierna Hkb	m	< 1,0	> 1,0	> 1,0	
4.	Wskaźnik piaskowy WP		>35	od 25 do 35	<25